فرمان داد . « 1 » اين عبارت مسلما اشتباه است زيرا سال 78 ( ثمان و سبعين ) هنوز زادان فرخ زنده و در رأس ديوان بوده بنابراين بايد گفت كه اين اشتباه نتيجه تحريفى است كه از سوى نسخه‌نويسى در نوشتن كلمهء « ثمان و سبعين » روى داده و چون نزديك‌ترين كلمه‌اى كه با ثمان و سبعين قابل التباس است كلمهء « سبع و ثمانين » است بنابراين مىتوان احتمال داد كه حجاج در سال 87 هجرى به صرافت اين كار افتاده و صالح را مأمور آن كرده و چنين احتمالى هم خردپذير است چون در سال 82 كه زادان فرخ كشته شد و همچنين در سالهاى بعد از آن حجاج به سختى گرفتار جنگ با ابن اشعث و پىآمدهاى آن بود كه تهديدى جدّى هم براى حكومت او در ايران و هم براى خلافت عبد الملك در شام به شمار مىرفت ، و فرصتى براى پرداختن به چنين كار بزرگى نداشت . و از آن گذشته انجام چنين كارى هم چيزى نبوده كه به آسانى و با سرعت صورت پذيرد كارى بوده كه مىبايستى با تهيه مقدمات و وسائل كافى بدان دست زد ؛ وسائلى كه تهيهء آنها زمان مىخواسته است . بلاذرى كه روايت ترجمهء ديوان را از مدائنى نقل كرده در روايتى ديگر آورده است كه حجاج براى صالح پسر عبد الرحمان ضرب‌الاجلى تعيين نمود تا در خلال آن ديوان را به فارسى برگرداند « 2 » . و مىتوان حدس زد كه اين ضرب الاجل براى اين بوده كه صالح در طى آن مدت به تهيهء مقدمات و وسائلى بپردازد و به بهانهء آماده نبودن وسائل از انجام آن‌كه در هر حال امرى دشوار و پرمشقت بوده سرباز نزند . و بدين ترتيب سال سبع و ثمانين ( هشتاد و هفت ) هجرى مناسب‌ترين سال انجام اين كار تواند بود . علل تأخير در نقل ديوان در اين مورد پرسشى به خاطر مىگذرد كه پىجويى پاسخ آن گذشته از اينكه براى درك اهميت كارى كه صالح بدان دست زد بسيار مفيد است . براى راه‌يابى به عواملى هم كه در آن دوران حاكم بر

--> ( 1 ) . الوزراء و الكتاب ، ص 38 . ( 2 ) . فتوح البلدان ، ص 9 - 368 .